Wetgeving en normalisatie: waar moet je beginnen?

19-07-2019 Hoe zit het met een belangrijk aspect van de machinebouw: het assembleren in de eigen fabriek? De technische kant van een moderne machinefabriek ziet er vaak ongeveer zo uit:

Een engineering en/of R&D organisatie, een supply chain-organisatie en een assemblage-organisatie. Nog steeds zijn er natuurlijk bedrijven waar ook een machinale bewerkingsafdeling een grote rol speelt, in allerlei mix-vormen. Waar vooral aansluiting van wettelijke verplichtingen plaatsvindt is het vlak van activiteiten van engineering en assemblage, de aansluiting op basis van de Machinerichtlijn en de Richtlijn Arbeidsmiddelen.

NEN-EN-ISO 12100
Ter toelichting is een uitstapje naar de norm NEN-EN-ISO 12100 – hierin staan de stappen om te komen tot een goede risicobeoordeling – relevant. Deze norm is zeer belangrijk voor zowel het uitvoeren van een risicobeoordeling op machineontwerpen, als voor het uitvoeren van de werkzaamheden bij assembleren van machines. Vanzelfsprekend is het toepassingsgebied voor het risicobeoordelingen groter, maar voor nu is de begrenzing de assemblage binnen een machinefabriek. De engineeringinspanningen voor een nieuwe machine zijn conform de Machinerichtlijn bedoeld voor de ‘Fasen in de levensduur van de machine’ zoals in bijlage B3 van NEN-EN-ISO 12100 is opgenomen.



Veiligheid van machines - Algemene ontwerpbeginselen - Risicobeoordeling en risicoreductie

NEN-EN-ISO 12100:2010 nl

ISO 12100 specificeert de definities van risicobeoordeling en risicobeperking om ontwerpers te helpen bij het bereiken van deze doelstelling. Deze uitgangspunten zijn gebaseerd op kennis en ervaring van het ontwerp, gebruik, incidenten, ongevallen en risico's geassocieerd met machines

Nadat de machine naar de eindgebruiker is vervoerd en bij de installatielocatie is afgeleverd is de fase ‘Samenstelling en installatie’ van toepassing. Vooral bij grotere machines kan dit betekenen dat er nogal wat sleutelwerk nodig is, voor er sprake is van een machine die inbedrijf gesteld kan worden. Juist die werkzaamheden hebben veel overeenkomsten met wat er plaatsvindt bij het opstellen van de machine in de fabriek van de machinebouwer.

In de praktijk valt er iets bijzonders op: de engineer is gestructureerd bezig geweest met nadenken over het transport en hanteren van grote onderdelen op locatie van de eindgebruiker en daar voorzieningen voor te treffen. Maar in het ontwerpproces wordt niet of nauwelijks rekening gehouden met het veilig opbouwen of installeren van de machine, of het afstellen en testen in de eigen fabriek. Dit aspect is onzichtbaar in het ontwerpproces! Immers, volgens Tabel B3 is de eerste Levensfase van de machine is transport náár de klant! En dan is de assemblage in de eigen fabriek al geweest…

Hoe zit het dan met die interne werkzaamheden aan die nieuwe machine?
De fabriek zelf is welbeschouwd een werkplek, met een werkgever en werknemers. Die werknemers gaan om met arbeidsmiddelen en daarvoor is de Richtlijn Arbeidsmiddelen van toepassing. In Nederland is dat vertaald naar het ARBO-besluit. Dus diegenen die in een assemblage afdeling werken aan het opstellen van een nieuwe machine of een prototype zijn op die basis beschermd vanuit wet- en regelgeving aan het werk.

Wanneer bij het ontwerpen geen rekening wordt gehouden met het intern assembleren van de machine, kan dus toch een onveilige situatie ontstaan; omdat enerzijds een ingeregeld ARBO-proces met auditen op gebruik van PBM, veilig omgaan met gereedschap zoals kranen en heftrucks, enz. hier te abstract en onbewust aan voorbij kan gaan, ofwel omdat vanuit een CEstappenplan de focus via Tabel B3 levensduurcycli extern gericht is.

Wat kan er dan in ‘1 keer fout’ gaan?

Een voorbeeld
Een nieuwe machine heeft een interne transportband. Vanwege het gegeven dat deze band geen machineleven lang meegaat is er uit de risicobeoordeling naar voren gekomen dat er voorzieningen moeten zijn om de band veilig te kunnen wisselen. Bv. met gereduceerde snelheid en een hold-to-run bediening kan worden gewerkt om de versleten band uit de machine te trekken en de nieuwe band de machine in te trekken. Een veelvoorkomende situatie. Alle risicoreducerende maatregelen zijn toegepast en ingrijpen bij eventuele onverwachte omstandigheden is mogelijk, zoals in geval van, bij het begeleiden van de intrekkende band, worden meegetrokken van een arm of erger. In de gebruikershandleiding is een instructie te vinden en een bedieningsmodus Onderhoud met wachtwoorden voor geautoriseerd gebruik is opgenomen in de besturing.

Maar de werkwijze bij assemblage in de eigen fabriek blijkt heel anders te zijn: initiatiefrijk en vindingrijk is een eigen methode ontwikkeld, waarmee al in een vroeg stadium, geruime tijd voordat de voedingskast incl. de besturing is geïnstalleerd, toch de aandrijfmotor kan worden ingeschakeld zodat de transportband al kan worden geplaatst: een reserve frequentieregelaar wordt provisorisch aangesloten en een start-stop kastje is niet moeilijk te maken. Vervolgens wordt de band bij de machine aangekoppeld en zonder enige besturingstechnische veiligheidsvoorziening ingeschakeld en wordt de band ingetrokken. In het geval dat iemand aan zijn arm wordt meegetrokken, is er geen redden meer mogelijk … En kunnen de emoties hoog oplopen! Waarom geïmproviseerd wordt en provisorische oplossingen ontstaan is geen raadsel: techneuten zijn snel uitgedaagd om iets mogelijk te maken. Blijft de vraag, hoe kan er gezorgd worden voor een goede aansluiting tussen
het ontwerpen van machines en het assembleren ervan in de eigen fabriek? Dit is een weinig belichte situatie namelijk.

Toch ‘in 1 keer goed’!

Het werk van een adviseur is naast op kennis deels ook op ervaring gebaseerd. Die combinatie maakt dat het perspectief op veilig werken vanzelf breder wordt. Het breidt ook telkens uit, in principe door soms negatieve, maar gelukkig ook door veel positieve ervaringen. Daardoor lukt het om overzicht te ontwikkelen en naast technische adviezen ook organisatorische adviezen te delen. Bij de risicobeoordelingen nam ik al mee dat nagedacht moest worden over de assemblage, gericht op werken op hoogte, werken met zware machinedelen en gebruik van speciaal gereedschap. Het trucje van het intrekken van een transportband verraste mij overigens ook.

Wat dient te worden opgepakt?
In principe een brug slaan tussen de Richtlijn Arbeidsmiddelen en de Machinerichtlijn, met de NEN-EN-ISO 12100 als vertrekpunt voor het onderzoeken van ontwerpgerelateerde assemblage risico’s. Het in het ontwerptraject gebruikmaken van de drie genoemde documenten draagt bij aan de veiligheid tijdens deze belangrijke inspanning van de machinebouw. De recente ervaring met een ontwikkeltraject onderschrijft dat het ‘in 1 keer goed’ binnen handbereik is. Het beschreven voorbeeld kwam ter sprake in een ontwerpevaluatie, waar vragen gesteld werden zoals, waarom de band in een dergelijk vroeg stadium al werd ingetrokken.

De oplossing
De discussie die plaatsvond vormde de basis voor de oplossing. Maak ruimte in het projectteam voor deelname door een ervaren assemblage-monteur; dat kan inzichten opleveren die anders nergens op gestructureerde manier worden ingebracht. Zowel voor de machineontwerpers als voor de assemblage medewerkers. In dit voorbeeld was de oplossing om te wachten met het intrekken van de band tot de machine gereed was en alle veiligheidsfuncties beschikbaar waren om het werk veilig te kunnen doen.

Voor techneuten is de oplossing wellicht teleurstellend eenvoudig: praat met elkaar, luister naar elkaar. In de schets die ik altijd gebruik ter illustratie van het traject om te komen tot een veilig machineontwerp zal ik ook een belangrijke aanvulling doen: naast de bekende rollen van applicatie engineer, mechanisch ontwerper, besturingstechnicus, software engineer, field service monteur, procesoperator en onderhoudsmonteur is er nu een nieuwe rol toe te voegen: de assemblage monteur.

Ook voor kennis over assemblage van een prototype of een nieuwe machine in de eigen fabriek geldt: daarvoor ga je naar de bron!

Auteur: Bert Severijnen

Eerder door u bekeken

Publicaties Machinebouw

UIT 76:2016 nl

Europese regelgeving productveiligheid

UIT 78:2018 nl

Overzicht van Europese normen - Machinerichtlijn 2006/42/EC

UIT 58:2010 nl

Risicobeoordeling in kader van Machinerichtlijn

UIT 7:2016 nl

Machinerichtlijn praktisch toepassen

Contactgegevens

Voor meer informatie neem contact met ons op:

(015) 2 690 180

iv@nen.nl

Contact normontwikkeling

Wilt u meer informatie over of meedoen aan het ontwikkelen van normen? Mail dan naar:

marketingno@nen.nl